ربك » است ، و يا نسبت آمدن به خدا دادن در آيه شريفه از باب مجاز عقلى است ، و اما بحث در باره آمدن ملائكه و اينكه آمدنشان صف به صف است ، نظير بحثى است كه در سابق گذشت . * ( « وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ . . . » ) * بعيد نيست كه مراد از « آوردن جهنم » ، پرده بردارى از روى آن باشد ، هم چنان كه در آيه زير همين تعبير آمده فرموده : « وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى » « 1 » و نيز آيه زير كه مىفرمايد : « وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ » « 2 » و آيه زير كه مىفرمايد : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 3 » . * ( « يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ » ) * - يعنى در آن روز انسان به روشنترين وجه متذكر مىشود ، كه آنچه در دنيا به او دادند چه خيرش و چه شرش همه از باب امتحان بوده و او در كار خود كوتاهى كرده اين آن معنايى است كه سياق آيه مىدهد . * ( « وَأَنَّى لَه الذِّكْرى » ) * - يعنى از كجا مىتواند متذكر شود ، و اين كنايه است از اينكه تذكرش در آن روز هيچ سودى به حالش ندارد ، چون وقتى تذكر سودمند است كه بتواند به وسيله توبه با عمل صالح آنچه را فوت شده جبران كند ، و روز جزا جاى توبه و عمل نيست . * ( « يَقُولُ يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي » ) * يعنى اى كاش در دنيا براى اين زندگيم كه زندگى آخرت است توشه اى فرستاده بودم ، ممكن هم هست معنايش اين باشد كه اى كاش در دنيا براى اين زندگيم كه حقيقت زندگى است توشه اى فرستاده بودم ، چون قرآن كريم زندگى دنيا را لهو و بازى يعنى سرگرمى بيهوده خوانده و فرموده : « وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 4 » . و مراد از تقديم در جمله « قدمت » از پيش فرستادن عمل صالح است براى زندگى آخرت ، و مضمون آيه آرزويى است كه انسان در هنگام رسيدن به قيامت و متذكر شدن از ديدن حقايق آن از خود سر مىدهد ، و به راى العين مىبيند كه تلاشش در دنيا سودى به حالش نمىدهد .

--> ( 1 ) و دوزخ براى هر بيننده آشكار مىشود . سوره نازعات ، آيه 36 . ( 2 ) دوزخ براى گمراهان ظاهر مىشود . سوره شعراء ، آيه 91 . ( 3 ) تو در دنيا كه بودى از اين جهنم غافل بودى ، عالم قيامت بود ، ولى تو نمىديدى ، امروز پرده تو را برداشتيم لذا اكنون چشمت خيره و تيزبين شده است . سوره ق ، آيه 22 . ( 4 ) اگر اهل دانش باشند زندگى آخرت زندگى حقيقى است . سوره عنكبوت ، آيه 64 .